`वर्क फ्रॉम होम` नको रे बाबा !

संपर्क क्रांतीला सुरवात होऊन आता एक जमाना झालाय. संपर्काच्या माध्यमांमध्ये रोजचे बदल सुरूच आहेत. या नव्या माध्यमांमुळे कामाचं स्वरूप बदललं, वर्क कल्चरही बदललं. गेल्या काही वर्षात वर्क कल्चरमध्ये झालेला सर्वात मोठा बदल म्हणजे कामाच्या ठिकाणी प्रत्यक्ष उपस्थिती हा भाग आता अनिवार्य राहिलेला नाही. कम्युनिकेशन क्षेत्रातल्या प्रगतीमुळे ‘रिमोट ऑफिस’ ही संकल्पना पहिल्यांदा अस्तित्त्वात आली. ऑफिसला येऊन काम करण्याऐवजी कनेक्टिव्हिटी असेल अशा कुठल्याही ठिकाणाहून काम करणं शक्य झालं. ‘वर्क फ्रॉम होम’चा पर्याय खुला झाला आणि टेलिवर्किंग हा नवा शब्दप्रयोग रूढ झाला.

सुरवातीला या टेलिवर्किंगचं खूप कौतुकही झालं. कंपन्यांची ऑफिसवरची गुंतवणूक कमी झाली आणि कर्मचाऱ्यांसाठीही घरून काम करण्याची चांगली सोय झाली. कंपन्या आणि कर्मचारी दोघेही या व्यवस्थेवर सुरवातीला खूष होते. आता इथून पुढे टेलिवर्किंग हेच भविष्य राहणार असल्याचं बोललं जात होतं. पण गेल्या काही महिन्यातल्या घडामोडी पाहिल्यास टेलिवर्किंगचं प्रस्थ कमी होताना दिसतंय. घरी बसून काम करण्याचा पर्याय कंपन्या नाकारू लागल्यात आणि पहिल्यांदा आनंदाने तयार होणारे कर्मचारीही आता ‘वर्क फ्रॉम होम’ला नको म्हणू लागलेत.

आयटी क्षेत्रातली बडी कंपनी असलेल्या ‘याहू’ने गेल्या महिन्यात कर्मचाऱ्यांसाठी एक नोटीस काढून रिमोट वर्किंगला बंदी घातली. त्याआधीच ‘गूगल’कडून देखील अशाच प्रकारची बातमी आली होती. टेलिवर्किंग कमी करत असल्याचे संकेत गूगलच्या उच्चाधिकाऱ्यांनी दिले होते. आमचे कमीत कमी कर्मचारी ऑफिसबाहेरून काम करणारे असतील, असं गूगलच्या अधिकाऱ्याने नुकतच जाहीर केलंय.

गूगल किंवा याहूसारख्या बड्या कंपन्यांचा कित्ता आता अनेक छोट्या मोठ्या कंपन्यांनीदेखील गिरवायला सुरवात केली आहे. कर्मचाऱ्यांनी ऑफिसमधूनच काम केलं पाहिजे अशी अट घातली जात आहे. घरून काम करताना ते अपेक्षित गांभीर्याने होत नसल्याचं काही कंपन्यांचं निरीक्षण आहे. वर्क फ्रॉम होमला कंपन्यांकडून विरोध होण्याचं मुख्य कारण म्हणजे रिमोट वर्किंगमध्ये ‘टीमवर्क’ राहात नाही. टेलिवर्किंगमध्ये कर्मचाऱ्यांनी एकत्र बसून अनौपचारिक चर्चा करण्याची शक्यता नसते. त्यामुळे प्रत्येकजण स्वतंत्रपणे काम करत राहतो आणि टीमवर्कचे फायदे मिळत नाहीत. कितीतरी वेळेला लंचटाईमध्ये अनौपचारिकपणे होणाऱ्या संवादातून नव्या कल्पना उदयाला येतात. एकमेकांमधला हा अनौपचारिक संवादच टेलिवर्किंगमुळे खुंटतो. ऑनलाईन संवादात एक प्रकारचा पोकळपणा असतो, असं कंपन्यांचे मत आहे. व्हिडिओ कॉल, कॉन्फरन्स कॉल यातून किमान अपेक्षित निष्पन्न होतं पण त्यापलिकडचं यश मिळण्याची शक्यताच नसते. म्हणून ऑफिसमधली प्रत्यक्ष उपस्थिती कंपन्यांना आवश्यक वाटायला लागलीयं.

कर्मचाऱ्यांच्या बाजूकडूनही वर्क फ्रॉम होमचं आकर्षण आता हळूहळू मावळायला लागलेय. हा पर्याय सुरवातीला सगळ्यांनाच सोयीचा वाटला होता. पण त्यातल्या गैरसोयी आता पुढे यायला लागल्यात. घरूनच काम केल्यामुळे कामाची वेळ एक ठराविक राहात नाही. कामांचे तास कधी कधी ऑफिसमध्ये बसून काम करणाऱ्यांपेक्षाही जास्त व्हायला लागतात. पुन्हा घर हेच ऑफिस असल्यामुळे आयुष्यात काही बदल मिळत नाही. तोच तोचपणा येतो. याला लोक कंटाळतात असं निरीक्षण कॅलिफॉर्निया युनिव्हर्सिटीच्या एका अभ्यासात नोंदवलं गेलंय. अमेरिकेत सध्या २४ टक्के कर्मचारी रिमोट वर्किंग करतात. पण हा आकडा झपाट्याने खाली येण्याची शक्यता आहे.

अमेरिकेबरोबरच ब्रिटनमध्येही टेलिवर्किंगचं प्रमाण कमी होण्याची चिन्ह आहेत. कुटुंबवत्सल इंग्लिश माणसाने वर्क फ्रॉम होमचं सुरवातीला अगदी जोरदार स्वागत केलं होतं. ब्रिटनमधल्या तब्बल ५९ टक्के कंपन्या टेलिवर्किंगला मान्यता देतात. पण ते प्रमाणही कमी होऊ शकतं, असा लंडन बिझनेस स्कूलचा कयास आहे. लंडन बिझनेस स्कूलच्या विद्यार्थ्यांनी टेलिवर्किंग करणाऱ्यांचं सर्वेक्षण केलं तेव्हा त्यांच्या लक्षात आलं की, सगळे टेलिवर्कर्स काही खूष नाहीत. वरीष्ठांच्या सतत नजरेसमोर नसल्यामुळे घरून काम करणाऱ्यांच्या बढत्या फारशा होत नाहीत. अनेकदा घरून काम करणाऱ्यांना काम तेवढंच पण पगार मात्र कमी दिला जातो. याशिवाय प्रमोशनच्या संधी डावलल्या जातात, असं या सर्वेक्षणादरम्यान इंग्लिश कर्मचाऱ्यांनी सांगितलंय.

तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झालं तरी माणसा- माणसातला संवाद हा प्रत्यक्ष सहवासातूनच योग्य वळणावर येतो हे सिद्ध होतंय. संपर्कक्रांतीनं जग जवळ आलंय हे खरं पण माणसं एकमेकांपासून दूर होतील की काय अशी भीती निर्माण झालीय.