ब्रिटनमध्ये गेल्या वर्षी झालेल्या जनगणनेचे आकडे नुकतेच जाहीर झाले आणि त्यातल्या काही आकड्यांमुळे कट्टर इंग्लिश जनतेला थोडा धक्काच बसला. मूळ ब्रिटीश नसलेल्या नागरिकांच्या संख्येत गेल्या दहा वर्षात ५० टक्क्यांनी वाढ झाल्याचं हे आकडे सांगतात. इंग्लंड आणि वेल्समधील ७५ लाख लोकसंख्या जन्माने ब्रिटीश नाही. इंग्रजांच्या देशात ३० लाख घरे इंग्रजीखेरीज इतर भाषा बोलणारी आहेत. २००१ च्या जनगणनेच्या वेळी ८७ टक्के जनता ‘व्हाईट ब्रिटीश’ म्हणून गणली गेली होती. आता या मूळ रहिवाशांची संख्या फक्त ८० टक्क्यांवर आलीय. ब्रिटनबाहेर जन्मलेले आणि आता इथले नागरिक झालेले सर्वाधिक लोक लंडन परिसरात राहतात. इंग्रजी राजधानीच्या काही भागात तर मूळचे ब्रिटीश नागरिक अल्पसंख्याक झालेत असं या ताज्या जनगणनेतून उघड झालं आहे. स्थलांतरितांसंदर्भातील नियम आणि धोरण असंच सुरू राहिलं तर येत्या काही वर्षात ब्रिटनचा एक नवाच चेहरा समोर येईल, अशी भीती इथल्या मूळ रहिवाशांना आता वाटू लागलीय.
बाहेरच्या देशांतून इथे स्थलांतरित झालेल्यांमध्ये सर्वाधिक संख्या आपल्या भारतीयांची आहे आणि त्याखालोखाल पाकिस्तानी नागरिकांची आहे. हा आशियायी नागरिकांचा ओघ गेली ४ दशके सुरू आहे. त्याआधी इंग्लंडमध्ये आयर्लंडमधून आलेल्या लोकांनी ब्रिटनमध्ये मोठ्या प्रमाणावर बस्तान बसवलं होतं. नॉनब्रिटिश लोकसंख्येत सर्वाधिक आयरिश होते. ती जागा नंतर आशियायी नागरिकांनी घ्यायला सुरुवात केली. पण आश्चर्य म्हणजे गेल्या दहा वर्षात सर्वात अधिक स्थलांतर गोऱ्या युरोपीय नागरिकांचंच झाल्याचं दिसतं. पोलंडहून इंग्लंडला स्थायिक झालेल्यांची संख्या गेल्या दशकात अचानक वाढलीय. युरोपीय युनियनमध्ये पोलंडच्या समावेशानंतर ही संख्या वाढली. पाच लाखांवर पोलिश नागरिक सध्या इंग्लंड आणि वेल्समध्ये राहतात.
जनगणनेचे आकडे आता जाहीर झाले असले, तरीही गेल्या काही वर्षांपासूनच परप्रांतीयांना पोसतात म्हणून इथल्या सत्ताधिकाऱ्यांना वाढत्या रोषाला सामोरं जावं लागतय. २००८- ०९ च्या आर्थिक वर्षात ब्रिटनला मंदीची झळ बसली होती. त्याचा परिणाम म्हणून अनेकांच्या नोकऱ्या गेल्या आणि बेकारी वाढली. आता काही ब्रिटीश राजकारणी याचं खापर परप्रांतातून वाढलेल्या स्थलांतरितांवर फोडत आहेत. या राजकीय दबावातूनच दोन वर्षांपूर्वी व्हिसाच्या नियमांमध्ये मोठे बदल करण्यात आले. ब्रिटनमध्ये काम करण्यासाठी मिळणारा टियर वन व्हिसा सहजासहजी मिळणं बंद झालं. इमिग्रेशनसंदर्भातील काही प्रक्रिया आणखी कडक करण्यात आल्या. ब्रिटीश प्रशासनाने यापूर्वी केलेल्या हलगर्जीपणातून अनेकांनी बेकायदा स्थलांतर केलय. शेकडो नागरिक नियम धाब्यावर बसवून देशात आले आणि आता ते यशस्वी व्यवसाय करून श्रीमंत बनले आहेत. (यात सर्वाधिक संख्या आशियायी नागरिकांची आहे) या संदर्भातील बातम्या, लेख आता स्थानिक वृत्तपत्रांतून, ब्लॉगवरून प्रसारित होत आहेत. अशा प्रकारे स्थानिकांच्या मनात रोष निर्माण झाला तर त्यातून प्रांतवाद आणि वंशद्वेश बळावण्याचा धोका असतो. ती भीती आता उघड बोलली जातेय. परप्रांतीय हा सध्या महाराष्ट्रात गाजत असलेला महत्त्वाचा मुद्दा ब्रिटनच्या राजकारणातही कळीचा ठरणार अशी चिन्ह दिसताहेत.
एका बाजूला अशा प्रकारे वंशद्वेशाची, प्रांतवादाची भीती वाटत असतानाच जागतिकीकरणाचं एक नवीन रूप मात्र हळूहळू उलगडत असल्याचं याच आकड्यांतून पुढे येतय. ब्रिटनच्या या ताज्या जनगणनेतून समोर आलेली एक ठळक बाब म्हणजे परप्रांतीयांच्या या लोंढ्यांबरोबर एक नवी संस्कृती देशात रुजू पाहतेय. जागतिकीकरणाच्या लाटेनंतरचे बदल आता ठळकपणे दिसू लागले आहेत. स्वतःची ओळख मिश्र वंशीय सांगणाऱ्यांची संख्या आता वाढली आहे. धर्म हा मुद्दा अजूनही जनगणनेत महत्त्वाचा मानत असले तरी जागतिकीकरणाच्या जमान्यात निधर्मी जनतेची संख्या वाढतेय. आपण कोणताही धर्म मानत नाही असं म्हणणाऱ्यांची संख्या ब्रिटनमध्ये गेल्या दशकभरात दुपटीने वाढली आहे. ही महत्त्वाची सांस्कृतिक घडामोड असल्याचं ब्रिटीश ह्युमॅ्युमॅनिस्ट सोसायटीचं मत आहे. ताज्या जनगणनेवेळी ‘नो रिलीजन’ असं सांगणाऱ्यांची संख्या १ कोटी ४० लाख झाली आहे.
वंश, धर्म यावरून येणारी ओळख नाकारणारे वाढले आहेत, तसेच पारंपरिक प्रांतीय, भाषिक ओळखही महत्त्वाची न मानणारी पिढी निर्माण होत आहे. महानगरांमधलं तिचं अस्तित्त्व लक्षात घेण्याएवढं वाढलय. ‘इंडिपेंडंट’मध्ये आलेल्या वृत्तानुसार, बहुतांश लंडनकर आता स्वतःला ‘इंग्लिश’ म्हणवून न घेता ‘ब्रिटीश’ म्हणणं पसंत करतात.
सांस्कृतिक बदलांच्या दृष्टीने आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे जीवनशैली. नव्या पिढीचं राहणीमान, जीवनशैली झपाट्याने बदलत आहे. ब्रिटनच्या इतिहासात प्रथमच समाजातील अविवाहितांची संख्या विवाहितांपेक्षा अधिक झाली आहे. याला कारण अधिकाधिक तरुण जोडपी लग्नाच्या बंधनात न अडकताच एकत्र राहणं पसंत करताहेत. लिव्ह इन मध्ये राहणाऱ्यांचं प्रमाण वाढलय. आता ब्रिटनमधल्या विवाहितांची संख्या केवळ ४७ टक्के एवढीच राहिली आहे. तब्बल ३५ टक्के जनतेने आपण ‘सिंगल’ असल्याचं सांगितलं आहे. या एकटं राहण्यामागच्या कारणांचा वेध घेतला असता काही तज्ज्ञांनी याला संपर्कक्रांती जबाबदार असल्याचं म्हटलं आहे. माहिती तंत्रज्ञानामुळे आणि दिवसेंदिवस वाढणाऱ्या सोशल नेटवर्किंग साईट्समुळे एकत्र जगण्याची वेगळी गरज कदाचित उरलेली नाही. एकट्यानं राहणंच सोयीचे वाटू लागलं आहे, असं या तज्ज्ञांना वाटतं. समलिंगी संबंधांना समाजात हळूहळू स्थान मिळत असल्याने त्याची संख्याही वाढलेली दिसते. अशा प्रकारे एकलाखांवर समलिंगी व्यक्ती या देशात आता एकत्र राहताहेत, असंही जनगणनेचे आकडे सांगतात.
या आकडेवारीच्या विश्लेषणावरून आणि त्यामागे दडलेल्या कारणांचा विचार करता हा विषय ब्रिटनपुरता राहिलेला नाही हे निश्चित. केवळ एका देशाच्या जनगणनेचे आकडे यापेक्षा याचा आवाका मोठा आहे. धार्मिक, वांशिक, आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक बदलांचे वारे कोणत्या दिशेला वाहताहेत हे यातून पुरेसं स्पष्ट होताना दिसतय. जागतिकीकरणाच्या या नव्या संस्कृतीचे आपण सगळे साक्षीदार होतोय.... खरं तर आपणच ती संस्कृती घडवतोय.
(मेनका जानेवारी २०१३ अंकाच्या नजरेपलिकडचे या सदरामध्ये हा लेख प्रथम प्रकाशित झाला आहे.)
बाहेरच्या देशांतून इथे स्थलांतरित झालेल्यांमध्ये सर्वाधिक संख्या आपल्या भारतीयांची आहे आणि त्याखालोखाल पाकिस्तानी नागरिकांची आहे. हा आशियायी नागरिकांचा ओघ गेली ४ दशके सुरू आहे. त्याआधी इंग्लंडमध्ये आयर्लंडमधून आलेल्या लोकांनी ब्रिटनमध्ये मोठ्या प्रमाणावर बस्तान बसवलं होतं. नॉनब्रिटिश लोकसंख्येत सर्वाधिक आयरिश होते. ती जागा नंतर आशियायी नागरिकांनी घ्यायला सुरुवात केली. पण आश्चर्य म्हणजे गेल्या दहा वर्षात सर्वात अधिक स्थलांतर गोऱ्या युरोपीय नागरिकांचंच झाल्याचं दिसतं. पोलंडहून इंग्लंडला स्थायिक झालेल्यांची संख्या गेल्या दशकात अचानक वाढलीय. युरोपीय युनियनमध्ये पोलंडच्या समावेशानंतर ही संख्या वाढली. पाच लाखांवर पोलिश नागरिक सध्या इंग्लंड आणि वेल्समध्ये राहतात.
जनगणनेचे आकडे आता जाहीर झाले असले, तरीही गेल्या काही वर्षांपासूनच परप्रांतीयांना पोसतात म्हणून इथल्या सत्ताधिकाऱ्यांना वाढत्या रोषाला सामोरं जावं लागतय. २००८- ०९ च्या आर्थिक वर्षात ब्रिटनला मंदीची झळ बसली होती. त्याचा परिणाम म्हणून अनेकांच्या नोकऱ्या गेल्या आणि बेकारी वाढली. आता काही ब्रिटीश राजकारणी याचं खापर परप्रांतातून वाढलेल्या स्थलांतरितांवर फोडत आहेत. या राजकीय दबावातूनच दोन वर्षांपूर्वी व्हिसाच्या नियमांमध्ये मोठे बदल करण्यात आले. ब्रिटनमध्ये काम करण्यासाठी मिळणारा टियर वन व्हिसा सहजासहजी मिळणं बंद झालं. इमिग्रेशनसंदर्भातील काही प्रक्रिया आणखी कडक करण्यात आल्या. ब्रिटीश प्रशासनाने यापूर्वी केलेल्या हलगर्जीपणातून अनेकांनी बेकायदा स्थलांतर केलय. शेकडो नागरिक नियम धाब्यावर बसवून देशात आले आणि आता ते यशस्वी व्यवसाय करून श्रीमंत बनले आहेत. (यात सर्वाधिक संख्या आशियायी नागरिकांची आहे) या संदर्भातील बातम्या, लेख आता स्थानिक वृत्तपत्रांतून, ब्लॉगवरून प्रसारित होत आहेत. अशा प्रकारे स्थानिकांच्या मनात रोष निर्माण झाला तर त्यातून प्रांतवाद आणि वंशद्वेश बळावण्याचा धोका असतो. ती भीती आता उघड बोलली जातेय. परप्रांतीय हा सध्या महाराष्ट्रात गाजत असलेला महत्त्वाचा मुद्दा ब्रिटनच्या राजकारणातही कळीचा ठरणार अशी चिन्ह दिसताहेत.
एका बाजूला अशा प्रकारे वंशद्वेशाची, प्रांतवादाची भीती वाटत असतानाच जागतिकीकरणाचं एक नवीन रूप मात्र हळूहळू उलगडत असल्याचं याच आकड्यांतून पुढे येतय. ब्रिटनच्या या ताज्या जनगणनेतून समोर आलेली एक ठळक बाब म्हणजे परप्रांतीयांच्या या लोंढ्यांबरोबर एक नवी संस्कृती देशात रुजू पाहतेय. जागतिकीकरणाच्या लाटेनंतरचे बदल आता ठळकपणे दिसू लागले आहेत. स्वतःची ओळख मिश्र वंशीय सांगणाऱ्यांची संख्या आता वाढली आहे. धर्म हा मुद्दा अजूनही जनगणनेत महत्त्वाचा मानत असले तरी जागतिकीकरणाच्या जमान्यात निधर्मी जनतेची संख्या वाढतेय. आपण कोणताही धर्म मानत नाही असं म्हणणाऱ्यांची संख्या ब्रिटनमध्ये गेल्या दशकभरात दुपटीने वाढली आहे. ही महत्त्वाची सांस्कृतिक घडामोड असल्याचं ब्रिटीश ह्युमॅ्युमॅनिस्ट सोसायटीचं मत आहे. ताज्या जनगणनेवेळी ‘नो रिलीजन’ असं सांगणाऱ्यांची संख्या १ कोटी ४० लाख झाली आहे.
वंश, धर्म यावरून येणारी ओळख नाकारणारे वाढले आहेत, तसेच पारंपरिक प्रांतीय, भाषिक ओळखही महत्त्वाची न मानणारी पिढी निर्माण होत आहे. महानगरांमधलं तिचं अस्तित्त्व लक्षात घेण्याएवढं वाढलय. ‘इंडिपेंडंट’मध्ये आलेल्या वृत्तानुसार, बहुतांश लंडनकर आता स्वतःला ‘इंग्लिश’ म्हणवून न घेता ‘ब्रिटीश’ म्हणणं पसंत करतात.
सांस्कृतिक बदलांच्या दृष्टीने आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे जीवनशैली. नव्या पिढीचं राहणीमान, जीवनशैली झपाट्याने बदलत आहे. ब्रिटनच्या इतिहासात प्रथमच समाजातील अविवाहितांची संख्या विवाहितांपेक्षा अधिक झाली आहे. याला कारण अधिकाधिक तरुण जोडपी लग्नाच्या बंधनात न अडकताच एकत्र राहणं पसंत करताहेत. लिव्ह इन मध्ये राहणाऱ्यांचं प्रमाण वाढलय. आता ब्रिटनमधल्या विवाहितांची संख्या केवळ ४७ टक्के एवढीच राहिली आहे. तब्बल ३५ टक्के जनतेने आपण ‘सिंगल’ असल्याचं सांगितलं आहे. या एकटं राहण्यामागच्या कारणांचा वेध घेतला असता काही तज्ज्ञांनी याला संपर्कक्रांती जबाबदार असल्याचं म्हटलं आहे. माहिती तंत्रज्ञानामुळे आणि दिवसेंदिवस वाढणाऱ्या सोशल नेटवर्किंग साईट्समुळे एकत्र जगण्याची वेगळी गरज कदाचित उरलेली नाही. एकट्यानं राहणंच सोयीचे वाटू लागलं आहे, असं या तज्ज्ञांना वाटतं. समलिंगी संबंधांना समाजात हळूहळू स्थान मिळत असल्याने त्याची संख्याही वाढलेली दिसते. अशा प्रकारे एकलाखांवर समलिंगी व्यक्ती या देशात आता एकत्र राहताहेत, असंही जनगणनेचे आकडे सांगतात.
या आकडेवारीच्या विश्लेषणावरून आणि त्यामागे दडलेल्या कारणांचा विचार करता हा विषय ब्रिटनपुरता राहिलेला नाही हे निश्चित. केवळ एका देशाच्या जनगणनेचे आकडे यापेक्षा याचा आवाका मोठा आहे. धार्मिक, वांशिक, आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक बदलांचे वारे कोणत्या दिशेला वाहताहेत हे यातून पुरेसं स्पष्ट होताना दिसतय. जागतिकीकरणाच्या या नव्या संस्कृतीचे आपण सगळे साक्षीदार होतोय.... खरं तर आपणच ती संस्कृती घडवतोय.
(मेनका जानेवारी २०१३ अंकाच्या नजरेपलिकडचे या सदरामध्ये हा लेख प्रथम प्रकाशित झाला आहे.)
